बंगल्यावरची जांभळं

*बंगल्यावरची जांभळं*

                       झेड पी मुलांची सकाळची शाळा सुटून एक दोन तास झाले होते. पांदीतल्या बाभळीच्या झाडीत बॉस च्या अड्ड्यावर सात आठ पोरं जमली होती. आठ दहा वर्षांच्या आस पास वय असणारी, अंगात जुने हाफ शर्ट आणि खाली हाफ चड्डी घातलेली, कुणाकडे इनरवियर नसायची पण, तशीच हाफ चड्डीत, क्वचित पायात लखानी किंवा प्यारागॉन ची निळा बंध असलेली चप्पल. असं एकंदरीत पोरांचा पेहराव. बॉस एका मोठ्या दगडावर बसला होता.

बॉस त्यांच्यातल्या एका लहान पोराकडे बघत, "अय चला जायचा का इरिगेशन बंगल्याव लींडी जांभळं काडाय."

सगळी पोरं खी खी करून त्या पोराकडे बघत हसत होती. अन ते बिच्चारं नाराज होऊन निघून जायला लागलं होतं.

बॉस,"ये संदिप्या आरं लका कुठं लगीच घरी चाल्ला."

त्या पोरांच्यातला एक काळा कुळकुळीत आडदांड पोऱ्या, "जाऊदी कि **** ला घरी, आपल्या टोळीत असली मेंगी नसल्यालीच बरी. तुझ्या आईची **** , **** , चल पळ."

संदिप्या,"ये तुझ्या आयला, शिव्या द्यायच्या नाय आं."

त्यो काळ्या पोऱ्या, "देणार ****, काय करणार. **** "

बॉस, "ये गप्पय पिंट्या. असू दी. य हिकडं संदिप्या."

तरी पण संदिप्या निघून गेला तो गेलाच, त्या दिवशी काय अड्ड्यावर आलाच नाय.

********

                 मी दुसरी तिसरीत असेन त्या वेळची गोष्ट. पांदीतल्या बाभळीच्या झाडीत आमची सात आठ जणांची टोळी आमच्या नेहमीच्या अड्ड्यावर जमा व्हायची. हो त्या वेळी असलं आताच्या ग्रुप सारख काही नव्हतं, टोळीच म्हणायचे. आणि अड्डा म्हणजे काय हिंदी चित्रपटात गुंड लोकांचा असतो तसं काही नव्हे बरं का. एक साफसुफ केलेली जागा आणि आजूबाजूला बसायला ठेवलेली दगडी असं काहीस चित्र. मागच्या बाजूला गुजराचं दहा बारा एकरांचा रान.सकाळी सकाळी गावातली बायका-माणसं तिकडंच टरमाळी घेऊन पळायची. या आमच्या अड्ड्यावर गव्हाच्या भरडून ठेवलेल्या पेंढ्या एकमेकांवर रचून ठेवलेल्या.आणि त्यामध्ये आमच्या टोळीचा माल लपवून ठेवलेला. यात असायचं काय तर आंब्याच्या कोय, चिंचोक्यांनी गोट्यांनी भरलेली गाडगी, बिपीन गायछाप तंबाखूच्या पुड्या,संभाजी बिडीची फुकून पडलेली थोटकं अन एखाद दुसरी काडेपेटी. आमचा बॉस तांबटाचा नित्या आणि भाबमाळ्याचा पिंट्या नेहमी यातली तंबाखू खायचे आणि बिड्या ओढायचे. नित्या तर अशा स्टाईल मध्ये बिड्या ओढायचा जस काय स्वतःला अजय देवगण चा बापच समजायचा. सगळी पोरं त्याला बॉस म्हणायची, कारण काहीही करायचं असेल अन कोणतीही गोष्ट असेल तर हे बेणं नेहमी पुढे. थापा मारायला तर एक नंबरच बिलंदर.

आम्हाला नेहमी सांगायचं, "आमचा आज्जा लय डेंजर व्हता. एकदा फारीस्टात लाकडं आणायला गेला व्हता. तर त्याला तिथं खविस भेटलं. ते माझ्या आज्याला म्हणलं, तुला जर हातून लाकडं घिऊन जायचं असलं तर माझ्या संग कुस्ती करायला लागलं. मंग काय आज्याची आणि त्याची लय मुठी कुस्ती झाली आणि आमचा आज्यानी हरवलं त्याला. तवपासन जवा जवा आमचा आजा फारीस्टात जायचा तवा तवा ते खविस त्याला कायम मदत करायचं."

अन त्याच्या बापाचा किस्सा पण लय रंगवून सांगायचं, "आमचं तात्या एकदा चौपणावरून घरी येत व्हतं.आणि त्याच एका उदाबरं भांडण झालं. आमच्या तात्यांनी त्याला गुप्तीनी मारलं."

च्यायला ह्याचा छपराच्या घरात कधी आम्हाला यानं गुप्ती दाखवली पण नाही आणि कधी दिसली पण नाही. अशा एक से बढकर एक धापा टाकायचा.अन आम्हालाही ते खरं वाटायचं. तर असा हा आमच्या टोळीचा बॉस. नित्याची जात तांबट असल्याने त्याला आमच्या आळीतली मोठी माणसं तांबटाचा नित्या असच म्हणायचे. आणि पोरं पण सगळी त्याच्या गैरहजेरीत असच म्हणायचे. उंचीला सगळ्यात बुटका म्हणून कधी कधी त्याला बुटका नित्या असं पण म्हणायचे.

                       बाभमाळ्याचा पिंट्या तर लय डेंजर. काळा कुळकुळीत जस काय डांबराच्या बॅरल मधून आयबापानी बुडवून काढलाय का काय असं वाटायचं. घरी चार पाच म्हशी त्यामुळे सकाळ संध्याकाळ दुधाचा रतीब. म्हणून चांगलाच आडदांड आणि रगील. त्याच्या शिव्या असल्या खत्रूड आणि घाण-घाण आयमाय वरून असायच्या कि जर एखाद्या सुशिक्षिताने ऐकल्या तर हार्ट अटॅक येऊन तिथंच मरायचं. कोणतीही शिवी द्यायच्या आधी त्याच एक फेव्हरेट वाक्य असायचं.

"आच्ची कुच्ची गवं, पोळ्या केल्या नवं." अन त्याच्या नंतर ह्याच्या ठेवणीतल्या सणसणीत शिव्यांचा पाऊस. याच्या घरी बोंबील आणि सुकट विकायचा धंदा असल्याने त्याचा अंगाला नेहमी बोंबलाचा घमघमाट सुटलेला असायचा. कधी कधी तर चड्डीतल्या खिशात सुकट भरून खात यायचा. पिंट्या आणि त्याचा लहान भाऊ दाद्या रोज शाळा सुटली कि ओढ्यावर घरच्या म्हशी चरायला घेऊन जायचे. म्हशी तिकडंच गवताच्या हिरवळीवर बांधून यायचा अन नेहमीच्या अड्ड्यावर सामील व्हायचा. दिवसभर आमच्या बरोबर हुंदडायचा आणि संध्याकाळी ओढ्यावरून म्हशी आणताना त्यातल्याच एका म्हशीवरून बसून यायचा. हातात एक फोक असायचा अन तोंडात,

" हल्या हो...हाईक..ब्रूआ..."

असा वाटायचं रेड्यावर बसून यमराज थाटमाटातं चाललाय. त्यामुळे त्याच्या नादी आमच्या टोळीतलं कोण लागत नसे. अन तसं कधी झालंच तर त्याला पाच दहा आयमाय वरून शिव्या अन खाली जमिनीवर पाडून, त्याच्या उरावर बसून त्याला बुकलून काढल्याशिवाय याला कधी बरं वाटायचंच नाही.

                                                यादवाचा किसऱ्या आम्हा सगळ्यात लय उपद्व्यापी. गणपतीतल्या लाईटच्या माळा बनाव, छोट्या बॅटरी वर चालणारी मोटार वापरून गाडी बनव, सूर्यफुलाच्या वाळलेल्या काट्यांपासून बैलगाडी बनव, जुन्या रेडिओच्या खराब झालेल्या सेलपासून खेळणी बनव. असले एक ना अनेक त्याचे सायंटिस्ट लेव्हल चे शोध चालू असायचे. म्हणून आमच्या टोळीत त्याला एक वेगळ्याच प्रकारचा मान होता. या सगळ्यांत मी थोडा शाळेत हुशार असल्याने मला पण थोडा मान असायचा.लाल्या माझ्याच वर्गात असल्याने आणि परीक्षेच्या वेळी माझी मदत त्याला व्हायची म्हणून तो मला जरा जास्त जवळचा दोस्त मानायचा. तर असे हे आमच्या टोळीतले नमुने. बाकी लाल्या, दट्ट्या, आणि कांत्या पण टोळीत असायचे. कधी गुऱ्हाळावर चोयट्या गोळा करणे, गुळाच्या ढेपा पाडणे, कधी काकवी उसाचा रस प्यायला जाणे, गावातल्या उकिरड्यांवर पुट्ठे गोळा करून रद्दी विकणे, ओढ्याने कधी मासे तर कधी खेकडे पकडणे.सरकारी विहिरीपाशी असलेल्या हिरव्या वेलींच्या पांढऱ्या चिकापासून बॉल बनवणे. असले कायच्या काय आमचे उद्योग चालू असायचे.

*************

                        दहा पंधरा दिवसांपूर्वीची गोष्ट, त्यादिवशी नेहमीप्रमाणे शाळा साडेसातला भरून साडेबाराला सुटली. आम्ही सगळे आपापल्या घरी जेवण करून आमच्या अड्ड्यावर जमलो होतो.

नित्या,"चला आज जांभळं काढाय जायचं का रं?"

किसऱ्या,"कुठं रं?"

नित्या,"इरिगेशन बंगल्यावच्या जांभळीला लय जांभळं आल्यात तिकडच जाऊ."

पिंट्या,"नकु लका,  तिथंल इंग्लिश कुत्रं लय खतृडय."

नित्या,"आरं नाय काय व्हत, बांधल्याल असतंय ते."

नाय होय म्हणता म्हणता सगळे तयार झाले. निघालो आम्ही मग गुजराच्या कवटी खालून, गुजराच्या रानातून बांदा बांदाने चिलाईच्या देवळा शेजारून आम्ही इरिगेशन बंगल्याच्या मागच्या बाजूला जिथे जांभळीच झाड होत तिथे जाऊन पोहोचलो. इरिगेशन बंगल्याचा परिसर वीस पंचवीस एकराचा. त्यात पाट बंधारे खात्याचे कार्यालय, पोलीस स्टेशन आणि तिथे काम करणाऱ्या लोकांची घरे होती. सगळा परिसर तारेच्या कम्पाऊंडने बंदिस्त केलेला. आणि त्याच परिसरात एक मोठं जांभळाचं झालं होतं. त्याला लेंडी जांभळं अशा करता म्हणत कि ती जांभळं शेळीच्या लेंड्यांसारखी पण खूप गोड अन चवदार असायची. झाड खूपच उंच आणि मोठं होतं. काळीभोर जांभळं झाडाला लगडलेली होती. खाली गर्द सावली पडली होती. रविवारचा दिवस असेल कदाचित म्हणून आजूबाजूच्या शेतात शेतकरी नव्हते. कंपाउंड च्या अलिकडचे शेत नुकतेच नांगरून घेतले होते म्हणून मोठं मोठाली ढेकळं तुडवतच आम्हाला तिथं पोहोचाव लागलं.

नित्या,"वर कोण चडतंय?"

दत्त्या आणि किसऱ्या मोठे असल्याने तयार झाले आणि त्यांनी वर चढायला सुरुवात केली. बघता बघता किसऱ्या खूप उंचावर चढला. काही जांभळं चाखून बघितली आणि म्हणाला,

"आयला लय भारी जांभळं हायीत लका."

पटा पटा त्याने अगोदर स्वतःच्या चड्डीत जांभळं कोंबायला सुरुवात केली.

मी, "एक टाक कि लका, बगू कसं लागतंय?"

त्याने वरून चार पाच जांभळं खाली टाकली.

लगेच नित्या म्हणाला, "हंजाप"

आणि सगळी जांभळं त्याने त्याच्या खिशात कोंबली आणि एक दोन खाल्ली पण. आमच्या टोळीत 'हंजाप' कुणी म्हटलं की ज्या गोष्टीसाठी तो म्हनलाय त्यानेच ती गोष्ट घ्यायची बाकी कुणी तिला हात पण लावायचा नाही. आमचा हंजाप शब्द हा हिंदी चित्रपटाला 'हैण्ड्स अप' या पोलिसांच्या डायलॉग वरून आलेला. मला तर खूप राग आलेला, च्यायला कशाला हा शब्द आमच्या टोळीत आला कोण जाणे. दर वेळी हा नित्या म्हणणार आणि जी कोणती गोष्ट पहिल्यांदा आपल्याला दिसली असली तरी तो हंजाप म्हणाला की त्याचीच झाली. जेव्हा दत्त्या आणि किसऱ्याच्या चड्डीचे खिसे टम्म फुगले, तेव्हा मग त्यांनी खाली जांभळं टाकायला सुरुवात केली. आम्ही पटापटा आमच्या खिशात आणि आणलेल्या प्लास्टिक च्या पिशवीत भरू लागलो. किसऱ्याने टाकलेली जांभळं मी आणि नित्या गोळा करत होतो तर दत्याने टाकलेली लाल्या, पिंट्या आणि दाद्या गोळा करत होते. जांभळं खूपच गोड, थोडी आंबट, थोडी तुरट होती पण एकदम मस्त होती. खाऊन खाऊन आमच्या जिभा गुलाबी जांभळ्या रंगाच्या झाल्या होत्या.

नित्या,"ये संदिप्या, आरं बास कर कि लका चड्डी फाटन आता वज्यानी"

मी,"थांब कि लका आजून थोडी भरू दि."

मी तारेच्या कंपाउंड च्या आतमध्ये जांभळं गोळा करत होतो. या सगळ्यांपेक्षा लहान असल्याने मी सहज दोन तारांच्या मधून गेलो. फक्त दाद्या माझ्या बरोबर होता, बाकीचे बाहेरच होते. मी आणलेल्या प्लास्टिक च्या पिशवीत पटापट जांभळं भरत होतो. आता दत्त्या आणि किसऱ्या पण खाली उतरत होते. अन अचानक पिंट्याने ते इंग्लिश कुत्रं सुटल्याची बोंब ठोकली.

"अय पळा आयघाल्याहो...ते कुत्रं सुटलंय..पळा.."

दत्त्या अन कीसऱ्याने पण पटदिशी उड्या मारल्या अन धूम पळत सुटले. त्यांच्या पाठीमागे लाल्या, नित्या,कांत्या पण पळू लागले. मी मागे वळून बघितले तर ते कुत्रं जोरजोरात भुंकत माझ्याकडेच धावत येत होत. दाद्या पण कम्पाऊंडच्या जवळ असल्याने पटकन दोन तारांमधून बाहेर निघून पळत सुटला. मी पण घाई घाईत कम्पाऊंडकडे पळत जाऊन पटकन तारांमधून बाहेर आलो. बाहेर येत असताना शर्टला तार लागून थोडा शर्ट टरकला अन हाताला पण थोडं ओरखडलं.

मी,"काय लका, थांबा कि"

माझ्या बोलण्याकडे कोण लक्ष देतो, जो तो आपला जीव मुठीत घेऊन पळत होता. मोठं मोठाली ढेकळं तुडवत जाताना खूपच त्रास होत होता. पायांना पण खर्चटत होत. ते कुत्रं अगदी खूप जवळ आलं होत.नेमकं मी मागे बघायला अन पुढच्या एका मोठया ढेकळiवरून पाय घसरून पडायला एकच वेळ झाली. जसं मी खाली पडलो त्या कुत्र्याने मला गाठलं होत अन जोर जोरात माझ्या जवळ येऊन भुंकायला लागलं. मी माझ्या हाताला जे सापडेल ते धरून त्याला मारायचा प्रयत्न करत होतो.

मी,"हाड हाड" म्हणत होतो.

तर ते कसलं जातंय. मग तर जरा त्याला जास्तच चेव आला आणि त्याने माझी चड्डीच धरली त्याच्या दातात. आगगग मी तर ठो ठो बॉम्बलायला लागलो होतो. मला खाली पडलेलं बघून अन कुत्रं मला माझी चड्डी धरून ओढताना बघून आमची टोळी मग हातात ढेकळं घेऊन माझ्याकडे पळत यायला लागली. आणि ढेकळं माझ्या दिशेने भिरकवायला लागली. तरी ते कुत्र काय माझी चड्डी सोडायचं नाव घेईना. मी तर पार रडायला लागतो होतो, हाड हाड म्हणून पार घसा बसायची वेळ आली होती. ते माझी चड्डी पण सोडेना अन मला ओढायला पण लागलेला. अचानक एक दोन ढेकळं त्याच्या पेकटात बसली तशी त्याने माझी चड्डी सोडली. अन जे कुई कुई करत दोन्ही पायात शेपूट घालून पळत सुटलं ते मालकाच्या घराबाहेर जाऊन भुंकत बसलं. माझ्या तर रडून रडून नाकातून डोळ्यातून पाणी असलं होत. आणि सगळ्यांना शिव्या घालत होतो.

"आयघाल्याहो, थांबायचं कि थोडं."

सगळी घी घी करून हसत होती, अन मी आपलं हाताने शर्ट धरून डोळे अन तोंड पुसत होतो.

पिंट्या,"कशाला **** घालाय एवढ्या आत गेलता मंग.आपली **** बाहेरच निजवायची ना?" झाली ह्याच्या ठेवणीतल्या शिव्यांना सुरुवात.

नित्या,"आयो संदिप्या आता चवदा इंजिशन घ्यायला लागत्यान तुला"

मी त्या कुत्र्याने जिथं चड्डी धरून ओढत होता तिथं बघत होतो. पण कुठं त्याचा दात लागला नव्हता कि रक्तही येत नव्हतं. बरं झालं चावल नाय, नाय तर आधी बापानी धरून धुतला असता.

"नाय लका,नाय चावल कुठं."

कांत्या,"बगू चड्डी काडून दाव बरं"

"नकु मी बगतु घरी जाऊन."

सगळे हसायला लागले. माझी जवळ जवळ सगळीच जांभळं त्या झटापटीत खाली पडून खराब झाली होती. सगळे मग घरी जायला निघाले. चिलाईच्या देवळा जवळच्या मोटरंवर हातपाय धुवून आम्ही घराकडे निघालो. लाल्यानं मला त्याच्या जवळची अर्धी जांभळं दिली आणि गुजराच्या कवटी खालून घराकडं निघालो.

लाल्या माझ्या खांद्यावर हसत टाकून, "आरं नाय काय व्हत, दात नाय ना लागला मंग नगु टेन्शन घिव."

"हुं"

त्या दिवसापासून कुणी बंगल्या वरल्या जांभळाचं नाव जरी काढलं तरी भीती वाटायची कारण ते इंग्लिश कुत्रंच दिसायचं समोर माझी चड्डी धरून ओढताना. परत कधी तिकडं चकून पण फिरकलो नाही.

ईश्वर त्रिंबक आगम

वडगांव निंबाळकर, बारामती.